काठमाडौं/जनकपुर, कात्तिक १०, २०८२ – कार्तिक शुक्ल षष्ठीको यो पावन दिनमा तराईका नदी किनारहरू उज्यालोले भरिएका छन्। अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य चढाउँदै लाखौं व्रतधारियोंले सूर्यदेव र छठी माताको कृपाले स्वास्थ्य, समृद्धि र सन्तानको कल्याणको कामना गरिरहेका छन्। यो वर्षको छठ पूजा (अक्टोबर २५–२८, २०२५) ले मात्र परम्परागत आस्थालाई जीवन्त बनाएको छैन, बरु हरित छठ को सन्देशमार्फत पर्यावरण संरक्षणको नयाँ अध्याय थपिदिएको छ। तर यो पर्वको जरा कहाँबाट जोडिएको छ? र किन यो ३००० वर्ष पुरानो वैदिक परम्परा आजको आधुनिक चुनौतीसँग कसरी लड्न सक्छ?
ऐतिहासिक यात्रा: वैदिक ऋषिहरूबाट महाभारतसम्म
छठ पूजा ऋग्वेदको सूर्य-उपासना परम्पराबाट उद्भूत छ, जसमा सूर्यलाई “विश्वको प्राण, रोगनाशक र आयु वर्धक” भनिएको छ। सूर्य पुराणअनुसार, अत्रिमुनिकी पत्नी अनुसूर्याले पहिलो पटक यो व्रत गरेर अटल सौभाग्य प्राप्त गरिन्, जसले यसको सुरुवातलाई चिन्हित गर्छ। महाभारतमा कर्ण (सूर्यपुत्र) ले नदीमा कम्मरसम्म डुबेर सूर्यको आराधना गर्थे – यो नै छठको मूल अर्घ्य विधिको आधार हो। द्रौपदीले वनवासमा यो व्रत गरेर पाण्डवहरूको राज्य फिर्ता पाएकी थिइन् भन्ने लोककथा यसको सामाजिक शक्तिलाई उजागर गर्छ।
गुप्त काल (४औं शताब्दी) देखि मिथिला दरबारमा यो राजकीय पर्व थियो, र जनकपुरका घाटहरू १००० वर्ष पुराना छन्। उपनिवेश कालमा पनि मधेशीहरूले रेलवे किनारमा मनाएर सांस्कृतिक प्रतिरोध देखाए। आज यो विश्वको सबैभन्दा ठूलो खुला पूजा बनेको छ – कुनै मूर्ति वा मन्दिर बिना, प्रकृतिमा आधारित।
वैज्ञानिक चमत्कार: सूर्यको किरणले कसरी जोगाउँछ जीवन?
कार्तिक शुक्ल षष्ठीमा सूर्यको UV किरणहरू सामान्यभन्दा बढी सक्रिय हुन्छन्, जसले भिटामिन D उत्पादन बढाउँछ र जलशुद्धीकरणमा सहयोग गर्छ। ३६ घण्टाको उपवासले शरीरमा ऑटोफेजी (सेल रिपेयर) सक्रिय हुन्छ – यो प्राचीन डिटोक्स विधि हो। सूर्य किरणको चिकित्साले असाध्य रोगहरूको उपचारसमेत सम्भव छ, जसलाई साम्ब पुराणमा कुष्ठरोग मुक्तिको कथाले प्रमाणित गर्छ।
यो पर्व समानता र आत्मशुद्धिको सन्देश दिन्छ – महिलाहरूले नेतृत्व गर्छन्, पुरुष सहयोगी बन्छन्। प्रवासी नेपाली/भारतीयहरूले लन्डनदेखि सिड्नीसम्म मनाउँदा यो सांस्कृतिक निरन्तरताको प्रतीक बनेको छ।
२०८२ को छठ: हरित संकल्पको वर्ष
यो वर्ष छठले पर्यावरण संरक्षणलाई नयाँ उचाइ दिएको छ। दिल्लीमा १३०० घाटहरू तयार, जसमा यमुना सफाइ अभियानले मानव फोहोर ९०% घटाएको छ। हाइडराबाडमा ४२ तालहरूमा इको-फ्रेन्डली पूजा, प्लास्टिकमुक्त अभियानसहित। पर्यावरणविद्हरू भन्छन्, “छठ प्रकृतिपूजा हो – फोहोरले यसको संगीत बन्द नहोस्।” तर चुनौती छ: लाखौं भक्तहरूले नदीमा फूलमाला र प्लास्टिक फाल्दा जलचर जीवन जोखिममा पर्छ। यस वर्ष बायोडिग्रेडेबल सामग्री र सफाइ अभियान ले यो पर्वलाई सबैभन्दा इको-फ्रेन्डली बनाउने लक्ष्य छ।
चार दिनको यात्रा: कसरी मनाइन्छ?
- नहाय–खाय (अक्टोबर २५): पवित्र स्नान र सात्विक भोजन – शुद्धताको सुरुवात।
- खरना (अक्टोबर २६): ३६ घण्टा निर्जल उपवास सुरु, खीर र रोटीको प्रसाद।
- सन्ध्या अर्घ्य (अक्टोबर २७, सूर्यास्त ५:४० PM): अस्ताउँदो सूर्यलाई जल अर्घ्य – मुख्य दिन।
- उषा अर्घ्य (अक्टोबर २८, सूर्योदय ६:३० AM): उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्यपछि व्रत तोड्ने।
प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले मन्न की बात मार्फत छठलाई UNESCO को अमूर्त सांस्कृतिक धरोहरमा समावेश गर्ने घोषणा गरेका छन्, जसले यसको वैश्विक महत्वलाई उजागर गर्छ।
छठ केवल पूजा होइन – यो त सूर्य-प्रकृति-मानवबीचको ३००० वर्ष पुरानो संवाद हो। यो वर्षको हरित संकल्पले हाम्रा सन्तानलाई स्वच्छ नदी र उज्यालो भविष्य दिन्छ। सूर्यदेवको कृपाले सबैको जीवन उज्यालो र समृद्ध बनोस्!
रिपोर्ट: ग्रोक न्यूज डेस्क | स्रोत: सूर्य पुराण, महाभारत, विकिपिडिया, रातोपाटी, हिन्दुस्तान टाइम्स
छठ२०८२ #हरितछठ #सूर्यआराधना #EcoChhath
