लेखक: वृजराज कुशवाहा | साउन १६, २०८२ | नवलपरासी
परिचय: सिँचाइको अभाव, उत्पादनमा संकट
नेपाली कृषिको मेरुदण्ड मानिने धान खेती हालको मौसमीय चरमपन्थी परिस्थिति र जल स्रोत व्यवस्थापनको विफलताका कारण गम्भीर संकटमा परेको छ। विशेषगरी पश्चिम तराईका जिल्लाहरूमा यस वर्षको असार-साउन महिनामा सामान्य भन्दा निकै कम वर्षा भएको छ, जसका कारण धानको रोपाइँ मात्र नभई, पहिले रोपिएको धान पनि सुक्न थालेको छ।
यस संकटको जरो केवल ‘वर्षा कम हुनु’मा मात्र छैन, बरु यससँग गाँसिएका वातावरणीय, प्रविधिक र नीतिगत कमजोरीहरूमा छ — जुन अब विवेचनात्मक रूपमा विश्लेषण गर्नु आवश्यक छ।
1️⃣ वातावरणीय प्रदूषण र असन्तुलित मौसम चक्र
नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा वातावरणीय प्रदूषण, धुलो, धुवाँ, औद्योगिकीकरण, प्लास्टिकजन्य फोहोर आदिको वृद्धि हुन थालेको छ। यसले:
वायुमण्डलमा एयरोसोलको मात्रा बढाएको छ, जसले बादल बन्ने र वर्षा हुने प्राकृतिक चक्रमा हस्तक्षेप गर्छ।
तापमानमा असामान्य उतार-चढाव ल्याउँछ — कहिले अचानक भारी वर्षा त कहिले लामो खडेरी।
यसरी, वातावरणीय असन्तुलनले वर्षा चक्रलाई बिगारेर खेतीका लागि विश्वसनीय मौसमी सन्देशलाई नष्ट गरिदिएको छ।
2️⃣ च्यालो ट्युबेलको निर्भरता र जमिनको नमी संकट
धान खेतीका लागि सिंचाइ अत्यावश्यक हुन्छ। तर, विगत केही दशकदेखि कृषकहरू गहिरा ट्युबेल (deep boring) मा अत्यधिक निर्भर हुँदै आएका छन्। यसको कारण:
सहज पहुँच
तत्काल पानीको उपलब्धता
तर यसको गहिरो नकारात्मक प्रभाव देखा पर्न थालेको छ:
जमिनको सतह नमी लगातार घट्दैछ।
भूजल पुनर्भरण नहुनुका कारण भूजल तह (water table) घट्दो छ।
जमिन च्यातिने, भासिने, तथा उत्पादन घट्ने समस्या बढ्दैछ।
यसले देखाउँछ कि सिंचाइको आधुनिकता बिना दीर्घकालीन सोच अब आफैँमा संकट बनिरहेको छ।
3️⃣ ताल, तलाउ, पोखरी: हराउँदै गरेका परम्परागत जल स्रोत
नेपालको ग्रामीण समाजमा सैकडौं वर्षदेखि प्रयोगमा रहेका ताल, तलाउ, इनार, पोखरीहरू कृषि प्रणालीको मेरुदण्ड थिए। ती:
वर्षातको पानी संकलन गर्ने प्राकृतिक रिजर्भ थिए।
भूजल पुनः भर्ने स्रोत थिए।
प्राकृतिक वातावरणको सन्तुलन राख्ने तत्व थिए।
तर, पछिल्लो दशकमा:
सहरीकरण, घर प्लटिङ, सडक विस्तार, तथा सरकारको बेवास्ताका कारण यी संरचनाहरू नष्ट वा अतिक्रमणमा परेका छन्।
सामुदायिक स्वामित्व कमजोर हुँदा संरक्षण पनि हुन सकेको छैन।
फलस्वरूप, आज पानीको आवश्यकता पर्दा, किसानका हात खाली छन्।
4️⃣ धान खेतीको वर्तमान अवस्था: आँखा खोल्ने वास्तविकता
🔸 धेरै ठाउँमा धान रोपाइँ हुनै सकेन।
🔸 रोपिएको धानमा हरियाली कम, पहेँलो पात र बोट सुक्न थालेको अवस्था देखिएको छ।
🔸 उत्पादनमा न्यूनता आउँदा खाद्य संकट, बजार मूल्यमा अस्थिरता, तथा कृषकको आयमा गिरावट निश्चित छ।
🔸 वैकल्पिक बाली पनि मौसमीय अनिश्चितताको सिकार बन्न थालेका छन्।
5️⃣ भविष्य सुरक्षित गर्न तत्काल गरिनुपर्ने उपायहरू
🌱 वातावरण संरक्षण र वृक्षारोपण
“एक परिवार – पाँच बोट” अभियान सञ्चालन
खुला जमिनहरूमा सामूहिक वृक्षारोपण कार्यक्रम
प्लास्टिक निषेध तथा स्वच्छ ऊर्जा प्रवर्द्धन
💧 जल स्रोत पुनर्जीवन
स्थानीय ताल, पोखरी, इनारहरूको खोज, नक्सांकन, संरक्षण
जल पुनःभरण संरचना (Recharge well) निर्माण
वर्षा पानी संकलन प्रणाली अनिवार्य बनाउने नीति
🚜 सिंचाइको नवप्रविधि र रणनीति
च्यालो ट्युबेलको नियन्त्रण र वैकल्पिक प्रविधि (जस्तै: ड्रिप इरिगेसन) मा अनुदान
नदी, खोल्सा नहरहरू पुनःसञ्चालन
कृषि प्रविधिमा स्थानीय तालिम
🧑🌾 कृषक चेतना र सहकार्य
सामुदायिक जल समिति निर्माण
सहकारीमार्फत जल व्यवस्थापन
मौसम पूर्वानुमान र जलवायु शिक्षालाई गाउँस्तरमा विस्तार
🔚 निष्कर्ष: संकट केवल मौसमको होइन, नीतिको पनि हो
आजको कृषि संकट केवल कम वर्षा वा गर्मीको कारण होइन। यो एउटा दिगो विकास र पर्यावरणीय चेतनाको अभाव हो। अब पनि हामीले यो संकटलाई गम्भीर रूपमा लिएर सशक्त योजना बनाएनौं भने, भविष्यमा कृषिप्रधान देश नेपाल खाद्य संकट, कृषक पलायन र जलवायु आपत्तिको दलदलमा फस्न सक्छ।
अब आवश्यक छ — नीति निर्माताबाट व्यवहारमा आधारित निर्णय, स्थानीय सरकारबाट ताल, तलाउको संरक्षण, र नागरिकस्तरबाट सामूहिक वृक्षारोपण र जल सचेतता।
📌 लेखकको टिप्पणी:
यो समस्या समाधानको लागि केवल सरकारी कार्यक्रमको भर पर्नुहँदैन। हाम्रै घर–गाउँबाट, हामी सबैले लिएको जिम्मेवारी नै दीर्घकालीन समाधानको पहिलो कदम बन्न सक्छ।
